De maatschappelijke energie-keten

Aanleiding

Op 10 juli 2018 zijn de hoofdlijnen voor het Klimaatakkoord gepresenteerd. Een belangrijke stap richting de doelstelling om in 2030 49% minder broeikasgassen uit te stoten ten opzichte van 1990. Het klimaatakkoord wordt dit najaar doorgerekend en verder uitgewerkt. Vast staat dat gemeenten de regie hebben in de warmtetransitie voor de bebouwde omgeving. Uiterlijk in 2021 moet de gemeente een transitievisie warmte hebben vastgesteld. Daarnaast komt er op regionaal niveau en op wijkniveau een uitwerking.

 

In de Regionale Energie Strategie (RES) worden de regionaal aanwezige duurzame energiebronnen en andere(rest-)warmtebronnen in beeld gebracht en vraag en aanbod op elkaar afgestemd, zowel richting het lokale als in samenhang met het provinciale niveau. Planning is dat deze eind 2019 klaar zijn.

 

De gemeenten leggen in de Transitievisie warmte het tijdspad vast wanneer welke wijk wordt verduurzaamd (van het aardgas afgaat en overgaat naar duurzame warmtebronnen) en welke duurzame alternatieven er mogelijk zijn. Op wijk/buurt maken de gemeenten een uitvoeringsplan waarin is vastgelegd wat de toekomstige energie en warmtevoorziening voor de betreffende wijk/buurt gaat worden.

Probleemstelling

Partijen, die betrokken zijn bij de uitvoering van de energie-transitie spreken uit dat ze nauwelijks invloed hebben op het tijdspad van de energie-transitie. Zij willen niet wachten op overheidsplannen, maar zelf initiatief nemen, zodat er meer garanties zijn dat de transitie ook praktisch haalbaar is. Samenwerking tussen burgers, overheid en bedrijfsleven kan de transitie versnellen.

Duidelijk is dat de opbrengst van wind- en zonne-energie en het gebruik van waterstof de komende jaren niet toereikend is om de klimaat-ambities waar te maken. Daarom is hernieuwde aandacht voor andere duurzame energiebronnen en andere (rest)warmtebronnen, zoals vergisting/biomassa op zijn plaats.

Bovendien is er in het huidige energielandschap te weinig aandacht voor rendement ten gunste van de gemeenschap. Door stijgende energieprijzen lijken steeds meer bewoners financieel in de problemen te komen. Winsten van energiebedrijven vloeien terug naar de aandeelhouders. Er is geen zichtbare bijdrage aan de maatschappelijke en economische ontwikkeling van de regio.

Maatschappelijke impact

Bij het bouwen van de maatschappelijke energieketen gaat het om meer dan alleen de energietransitie. Samenwerken aan de energietransitie creëert draagvlak, verankering in de regio en concrete resultaten in de vorm van duurzame energie. Tegelijkertijd leveren duurzame projecten een structurele bijdrage aan de verbreding en versterking van de economie en de inrichting van het landschap zonder grondspeculatie. De investeringen komen uit de regio, maar ook het rendement blijft in de regio. Zo ontstaat een lokale sociaal maatschappelijke energieketen die een duurzame energievoorziening dichterbij brengt. Dit draagt bij aan de versnelling van de energietransitie.

Ambitie

Op basis van het voorgaande spreekt een aantal partijen in het Westerkwartier de ambitie uit om te bouwen aan de maatschappelijke energieketen en intensief te gaan samenwerken aan een gemeenschappelijke visie voor de warmtetransitie op wijkniveau. Bovendien willen partijen gezamenlijk de projectontwikkeling en uitvoering ter hand nemen.

Relatie met andere projekten:

Het project ENDLK heeft als onderwerp de energietransitie in het oudste cultuurlandschap van Noord-Nederland, Nationaal Landschap Middag-Humsterland De hoofdgebruikers van het gebied (inwoners en ondernemers) werken in dit project aan een energie neutrale regio, die niet stilstaat maar zich ontwikkelt, en waarin de baten van duurzame energietransitie juist ingezet worden voor het behoud en versterking van het historische cultuurlandschap. Het project ENDLK heeft sterke overeenkomsten met de maatschappelijke energieketen. Duidelijk verschil is dat de nadruk bij ENDLK ligt op het bouwen van communities rond de energie-transitie. De nadruk bij de matschappelijke energieketen ligt uiteindelijk op het realiseren van de warmtetransitie op wijkniveau. Op diverse onderdelen kunnen beide projecten samen optrekken. Met name binnen de groep energieconcepten (besparen, transformeren, rekenen. Welke energieconcepten zijn haalbaar en toepasbaar?)

Het proces op de korte termijn:

  • Samenwerking met ENDLK vormgeven
  • Breng de regionale/ gemeentelijke energieketen in kaart.
  • Welke afvalstromen zijn er (circulaire benadering)
  • Inventariseer de energiebehoefte van de regio
  • Inventariseer welke duurzame energiebronnen en andere (rest)warmtebronnen er al zijn (best practices)
  • Doorrekenen warmtebronnen; welke zijn haalbaar en toepasbaar en welke schaal hoort hierbij.
  • Inventariseren van de stakeholders (inclusief bewoners)
    • Waterschap
    • Wold & Waard
    • Boeren
    • Terreinbeheerders (Staatsbosbeheer)
    • Gemeente Westerkwartier
    • Provincie
    • Wegbeheerders (groen)
    • Enexis
    • SME’s (landschapsarchitekten/engineers)
    • Lokale energiecooperaties
    • Woonweter
    • Ondernemers
    • Onderwijs
    • Onderzoek
    • Omwonenden
  • Stel een gezamenlijke visie op (uitgangspunten)
  • Zorg dat iedereen over dezelfde kennis beschikt
  1. Terminologie in de energietransitie
  2. Waar gaan de energiesystemen naar toe? Welke oplossingen zijn er en op welke termijn?
  3. Hoe toepasbaar zijn de duurzame technieken?
  4. Welke uitdagingen zijn er op technisch gebied?
  5. Inventariseer gemeentelijke en provinciale plannen
  • Ontwikkel scenario’s
  • Zorg dat je visie landt in een uitvoeringsstrategie, zodat je ook na het opstellen van de visie écht in de eerste wijken verder gaat met uitvoering van het plan

Uitgangspunten:

De visie is een gezamenlijk verhaal van de regio en wordt daarmee ook gedragen door de regio. Het proces is bottom-up. Dit vergroot het draagvlak bij de uiteindelijke uitvoering.

  • Duurzaam: de alternatieven voor aardgas zijn duurzaam/ hebben geen negatieve gevolgen voor de leefomgeving
  • Betaalbaar: de warmtetransitie en de alternatieven voor aardgas (duurzame warmte) is voor iedereen betaalbaar.
  • Betrouwbaarheid: bewoners krijgen een hoge mate van zekerheid dat er warmte wordt geleverd.
  • Bewoners en overige gebruikers worden betrokken in de uitvoering
  • We houden rekening met en spelen in op onzekerheden in de uitvoering
  • Eerlijke prijs; iedereen betaalt een eerlijke prijs voor energie. Winst vloeit terug naar de afnemers en niet naar aandeelhouders

Onderzoeksvragen:

Governance

  • In welke organisatievorm gieten we de samenwerking
  • Hoe garandeer je de continuiteit en professionaliteit van de maatschappelijke energieketen (borging)

De energiesector

  • Hoe ziet de energiesector eruit
  • Welke rollen en verantwoordelijkheden hebben de partijen in de energiesector?
  • Hoe zit de marktwerking in elkaar
  • Wat leren we van recente transities?
  • Wat zijn de tegengeluiden?
  • Welke ontwikkelingen zien we in de maatschappij?
  • Wat betekenen de ontwikkelingen voor de energiesector?

De energietransitie en de omgeving

  • De ruimtelijke opgave van de energietransitie (inpassing landschap)
  • Hoe kunt je de omgevingswet en de omgevingsvisie inzetten om energietransitie-doelen te bereiken?
  • Hoe brengen we de energie naar de woning

Wettelijk kader en beleidsmatige verankering

  • Welke wetgeving is van belang voor gemeenten?
  • Welke rol heeft gemeente vanuit de wetgeving?
  • Welke rollen zijn er nog meer en waar liggen deze?
  • Welke taken krijgt de gemeente?
  • Welke rol heeft u als gemeente in de RES?
  • Welke modellen/procestools zijn er?
  • Welke data zijn beschikbaar en relevant voor de klimaattransitie
  • Wat laten modellen zien?
  • Wat betekent een keuze met hoogste duurzaamheidsimpact of een keuze op laagste kosten voor de energietransitie in uw gemeente
  • Hoe neem je mobiliteit mee in je duurzaamheidsplannen?

Juridisch:

  • In hoeverre geeft de omgevingswet aanknopingspunten om lokale initiatieven voorrang te geven met concessies

Financiering:

  • Welke subsidieregelingen zijn er waar u gebruik van kunt maken?
  • Wat zijn de belangrijkste kenmerken van projectfinancieringen en wat maakt ze geslaagd?

Opstellen van een business case voor een duurzaam project;

  • Hoe bouw je een business case voor bijvoorbeeld een warmtenet in een wijk
  • Hoe kijken investeerders naar business cases?
  • Wat is de bijdrage van verschillende stakeholders in een business case?